იმამ ალის მავზოლეუმი ნაჯაფში: ისტორია, რა ვნახოთ და როგორ ვეწვიოთ

მოკლედ

სად

ნაჯაფის ცენტრი, ბაღდადიდან სამხრეთით დაახლ. 160 კმ

პირველი მავზოლეუმი

დაახლ. 786 წ., ჰარუნ არ-რაშიდის დროს

ოქროს გუმბათი

მოოქროვდა 1743 წელს, ნადირ-შაჰის დროს

საჭირო დრო

1,5–2 საათი, ძველი ბაზრის გარდა

საუკეთესო სეზონი

ოქტომბრიდან აპრილამდე, განსაკუთრებით საღამოობით

ერაყში ცოტა ადგილი თუ ტოვებს ისეთ ღრმა შთაბეჭდილებას, როგორც ნაჯაფის იმამ ალის მავზოლეუმი. ძველი ქალაქის თავზე აღმართული ოქროს გუმბათი და ორი მოოქროვილი მინარეთი უდაბნოს შუქს შორიდანვე ირეკლავს, ეზოები კი დღე და ღამე სავსეა მომლოცველებით, რომლებიც მთელი ერაყიდან და მსოფლიოს სხვადასხვა კუთხიდან ჩამოდიან. თუ ნაჯაფში მოგზაურობას გეგმავთ, ამ გზამკვლევში გაიგებთ მავზოლეუმის ისტორიას, რას ნახავთ კომპლექსში, როგორ მიხვიდეთ ბაღდადიდან და რა ეტიკეტი უნდა დაიცვათ, რომ ვიზიტმა მშვიდად და პატივისცემით ჩაიაროს.

შიიტი მუსლიმებისთვის ეს დედამიწაზე ერთ-ერთი უწმინდესი ადგილია — აქ განისვენებს იმამი ალი იბნ აბი ტალიბი (მშვიდობა მასზე), წინასწარმეტყველ მუჰამადის ბიძაშვილი და სიძე. ნებისმიერი რწმენისა და წარმოშობის მოგზაურისთვის კი ეს ისლამური არქიტექტურის ერთ-ერთი დიდი ძეგლია, რომელსაც ათას წელზე მეტი ხნის განმავლობაში აბასიანები, ბუიდები, სეფიანები და მათი მემკვიდრეები აშენებდნენ და ამშვენებდნენ. საქართველოდან ჩამოსული სტუმრები — როგორც მომლოცველები, ისე ისტორიისა და არქიტექტურის მოყვარულები — აქ ერთნაირად თბილ მიღებას ხვდებიან.

სად მდებარეობს იმამ ალის მავზოლეუმი?

მავზოლეუმი ნაჯაფის გულში დგას. ქალაქი დასავლეთის უდაბნოს პირას მდებარეობს, ბაღდადიდან სამხრეთით დაახლოებით 160 კილომეტრში. მანქანით გზა ჩვეულებრივ ორნახევარ-სამ საათს გრძელდება. ნაჯაფს საკუთარი საერთაშორისო აეროპორტიც აქვს, რომელიც რეგიონის რამდენიმე ქვეყნიდან იღებს რეისებს.

სულ რაღაც 10 კილომეტრში მდებარეობს ქუფა — ქალაქი, რომელიც იმამმა ალიმ თავის დედაქალაქად აქცია, ნაჯაფის ჩრდილოეთ განაპირას კი გადაჭიმულია ვადი ას-სალამი, „მშვიდობის ველი“, მსოფლიოს ერთ-ერთი უდიდესი სასაფლაო. ნაჯაფი და ქუფა ერთად ერაყის მემკვიდრეობის ნებისმიერი მოგზაურობის ერთ-ერთ ყველაზე მრავლისმეტყველ დღეს ქმნის.

მავზოლეუმის ისტორია

დამალული საფლავი

იმამ ალის რამადანის თვეში, ქუფის დიდ მეჩეთში დილის ლოცვის დროს დაესხნენ თავს და რამდენიმე დღის შემდეგ, ჰიჯრის 40 (ქრ. შ. 661) წელს, ის გარდაიცვალა. გადმოცემის თანახმად, ოჯახმა იგი ღამით, ქალაქგარეთ და ფარულად დაკრძალა, რათა საფლავი დაეცვა. ასზე მეტი წლის განმავლობაში მისი ადგილი მხოლოდ შთამომავლებმა და მიმდევართა ვიწრო წრემ იცოდა.

ჰარუნ არ-რაშიდის ქურციკი

ცნობილი ამბავი მოგვითხრობს, როგორ გამჟღავნდა საფლავი. აბასიანი ხალიფა ჰარუნ არ-რაშიდი ქუფის მახლობლად ნადირობდა, როცა ქურციკმა პატარა გორაკზე შეაფარა თავი; ხალიფის მწევრებმა და შევარდნებმა მას იქ გაყოლა არ ისურვეს. როცა ხალიფამ ამ ადგილის შესახებ იკითხა, უთხრეს, რომ ეს ალი იბნ აბი ტალიბის საფლავი იყო. დაახლოებით 786 წელს მან საფლავზე პირველი ნაგებობის აშენება ბრძანა — მოკრძალებული შენობისა, გუმბათითა და ოთხი შესასვლელით.

ბუიდები, სეფიანები და ოქროს გუმბათი

X საუკუნის ბოლოს ბუიდმა მმართველმა ადუდ ად-დაულამ გაცილებით დიდებული მავზოლეუმი ააგო და მის გარშემო მზარდ ქალაქს შემოწირულობები უბოძა; თავადაც ამ კომპლექსში დაკრძალვა ისურვა. ცნობილმა მაროკოელმა მოგზაურმა იბნ ბატუტამ, რომელიც აქ 1327 წელს იმყოფებოდა, აღწერა აბრეშუმის ხალიჩები და ოქროსა და ვერცხლის ლამპრები.

დღევანდელი სახე მავზოლეუმმა ძირითადად XVII საუკუნეში, სეფიანთა ეპოქაში მიიღო, როცა დიდი ეზო მეცნიერსა და არქიტექტორ შეიხ ბაჰაის მიწერილი პროექტით მოეწყო. 1743 წელს ნადირ-შაჰმა — მმართველმა, რომლის სახელიც ქართველი მკითხველისთვის XVIII საუკუნის ისტორიიდანაა ნაცნობი — ბრძანა, გუმბათი და მინარეთები მოოქროვილი სპილენძის ფირფიტებით დაეფარათ ძველი ლურჯი და მწვანე კაფელის ნაცვლად. ასე შეიქმნა ის ოქროსფერი სილუეტი, რომელიც დღეს ნაჯაფის სიმბოლოა.

რას ნახავთ კომპლექსში

დიდი ეზო

მავზოლეუმი ვრცელი ღია ეზოს შუაგულში დგას, რომელსაც ორსართულიანი ისრული თაღები ერტყმის გარს, ლურჯი, ფირუზისფერი და ყვითელი კაფელით მოპირკეთებული. წარსულ საუკუნეებში თაღების მიღმა მცირე ოთახებში ნაჯაფის სასულიერო სასწავლებლის — ისლამური სამყაროს ერთ-ერთი უძველესი სწავლის ცენტრის — სტუდენტები ცხოვრობდნენ. საღამოს, როცა შუქი ინთება და ოჯახები ეზოში ხალიჩებზე სხდებიან, განწყობა მშვიდი და დაუვიწყარია.

საათის კარიბჭე და სხვა შესასვლელები

სტუმრების უმეტესობა აღმოსავლეთიდან, საათის კარიბჭით შედის, რომელსაც კაფელით მოპირკეთებული საათის კოშკი აგვირგვინებს. მისი საათი და ზარები ინგლისში, მანჩესტერში დაამზადეს და 1887 წელს დაამონტაჟეს — მოულოდნელი დეტალი წმინდა ქალაქისთვის. სხვა შესასვლელებს მეცნიერ შეიხ ტუსისა და იმამ ჰუსეინის ბიძაშვილის, მუსლიმ იბნ აკილის სახელები ჰქვია.

ოქროს ივანი

სიწმინდის აღმოსავლეთ მხარეს, ეზოს პირისპირ, ოქროს ივანია — მონუმენტური ღია დარბაზი, მთლიანად ოქროთი დაფარული და ორი მოოქროვილი მინარეთით გარშემორტყმული. XVIII საუკუნეში აქ ოქროთი ამოიწერა სპარსული ლექსები იმამ ალის სადიდებლად.

სიწმინდე

შიგნით სამარხის დარბაზი ათასობით სარკის მოზაიკით ბრწყინავს, რომელიც ჭაღების შუქს ირეკლავს. თავად საფლავს მდიდრულად ნაკეთი ვერცხლის მესერი, ზარიჰი, აკრავს, რომელიც ინდოელმა ოსტატებმა შექმნეს და 1942 წელს გახსნეს. შიიტური გადმოცემის თანახმად, აქ, იმამ ალის გვერდით, წინასწარმეტყველები ადამი და ნოეც განისვენებენ.

როგორ მივიდეთ ბაღდადიდან ნაჯაფში

მოგზაურთა უმეტესობა ნაჯაფში ბაღდადიდან სახმელეთო გზით ჩადის და ხშირად გზად ბაბილონსაც ან ქარბალას ათვალიერებს. ყველაზე კომფორტულია მძღოლიანი კერძო მანქანა: გზაში გაჩერება შეგიძლიათ და მავზოლეუმთან დღის კარგ დროს მიხვალთ. თუ მოგზაურობა სამხრეთიდან იწყება, ნაჯაფის აეროპორტი პრაქტიკული ალტერნატივაა. ქალაქის ცენტრიდან მავზოლეუმამდე ფეხით, ძველი გადახურული ბაზრის გავლით მიდიხართ, რომელიც პირდაპირ აღმოსავლეთ კარიბჭესთან გამოდის.

როდის ჯობია ვიზიტი

ყველაზე კომფორტული თვეები ოქტომბრიდან აპრილამდეა, როცა დღეები თბილია, მაგრამ არა ცხელი. ზაფხული ნაჯაფში ძალიან ცხელია, ამიტომ ვიზიტი ადრე დილით ან მზის ჩასვლის შემდეგ დაგეგმეთ. საღამოები განსაკუთრებით ლამაზია: გუმბათი პროჟექტორების შუქზე ბრწყინავს, ეზოები კი ყველაზე ცოცხალია.

როგორ დავგეგმოთ დღე ნაჯაფსა და ქუფაში

ნაჯაფისა და ქუფის ერთ დღეში მონახულება ადვილია, რადგან ორ ქალაქს შორის სულ რაღაც 10 კილომეტრია. კარგი თანმიმდევრობაა: დღის პირველ ნახევარში ქუფა და მისი დიდი მეჩეთი, სადაც იმამი ალი ლოცულობდა, შემდეგ მოკლე გაჩერება ვადი ას-სალამის, „მშვიდობის ველის“, სანახავად, საღამოს კი იმამ ალის მავზოლეუმი, როცა გუმბათი პროჟექტორების შუქზე ბრწყინავს. ვიზიტის შემდეგ ძველ გადახურულ ბაზარში ჩაი დღის ლამაზი დასასრულია.

დიდ რელიგიურ თარიღებზე უზარმაზარი ხალხი იკრიბება. ამ დღეების ხილვა ღრმად შთამბეჭდავია, მაგრამ თუ უფრო მშვიდ ვიზიტს ამჯობინებთ, თარიღების დაგეგმვამდე კალენდარი გიდთან გადაამოწმეთ.

პრაქტიკული რჩევები და ეტიკეტი

• მოკრძალებული ჩაცმულობა: მამაკაცებს — გრძელი შარვალი და სახელოები; ქალები თმას იფარავენ და გრძელ, თავისუფალ მოსასხამს (აბაიას) იცვამენ. გიდი მის მოძიებაში დაგეხმარებათ.
• ფეხსაცმელი: ეზოში შესვლამდე შესასვლელებთან არსებულ ფეხსაცმლის შესანახებში ტოვებთ და გამოსვლისას ჟეტონით იბრუნებთ.
• უსაფრთხოება: კარიბჭეებთან ჩანთებს ამოწმებენ. მსუბუქად იმოგზაურეთ, დიდი ჩანთები მანქანაში ან სასტუმროში დატოვეთ.
• ფოტოგადაღება: წესები შეიძლება შეიცვალოს; ეზოებში ტელეფონით გადაღება, როგორც წესი, დასაშვებია, მაგრამ ადამიანების გადაღებამდე ყოველთვის ნებართვა ითხოვეთ, სიწმინდის შიგნით კი თავშეკავებულები იყავით.
• არამუსლიმი სტუმრები: პატივისცემით მოსულ სტუმრებს ეზოებში სიამოვნებით ხვდებიან, ადგილობრივ გიდთან ერთად კი ყველაფერი უფრო მარტივია.
• ვიზა და შესვლა: წესები დროდადრო იცვლება, ამიტომ მოგზაურობამდე თქვენი მოქალაქეობისთვის მოქმედი მოთხოვნები გადაამოწმეთ.

ჩემს სტუმრებს მავზოლეუმთან ყოველთვის მზის ჩასვლამდე ერთი საათით ადრე მივიყვან. ხედავ, როგორ თბება ოქრო საღამოს შუქზე, მერე ლამპრები ინთება და მთელი ეზო იცვლება. შემდეგ ძველ ბაზარში ჩაიზე მივდივართ — ნაჯაფის შეგრძნების ამაზე უკეთესი გზა არ არსებობს. — საიფი

იმამ ალის მავზოლეუმი ერაყის მარშრუტში

ნაჯაფი ბუნებრივად ერწყმის მოგზაურობას ცენტრალურ და სამხრეთ ერაყში. ჩვენს 7-დღიან ტურში ერაყის მემკვიდრეობაზე ის ქუფასა და ქარბალასთან ერთადაა, ძველი ბაბილონის ნანგრევებში გატარებული დღის შემდეგ. ვისაც სამხრეთში მეტი დრო სურს, შეუძლია 9-დღიანი მარშრუტი აირჩიოს, რომელიც ბასრის, ჭაობებისა და ურის ზიკურატისკენ გრძელდება. ბევრი სტუმარი აღნიშნავს, რომ ბაბილონის აგურის კედლების შემდეგ ნაჯაფის ოქროს გუმბათის ხილვა ერაყის ორი სახის — უძველესი მესოპოტამიისა და ცოცხალი ისლამური მემკვიდრეობის — ერთმანეთთან შეხვედრაა, და სწორედ ეს კონტრასტი ხდის ამ მარშრუტს ასეთ დასამახსოვრებელს.

რაც არ უნდა მოგიყვანოთ აქ — რწმენამ, ისტორიამ თუ უბრალო ცნობისმოყვარეობამ — საღამო იმამ ალის მავზოლეუმის ეზოში ერთ-ერთი იმ წუთთაგანია, რომლებიც ერაყიდან წასვლის შემდეგაც დიდხანს გახსოვთ.

ხშირად დასმული კითხვები

რა მანძილია ბაღდადიდან ნაჯაფამდე?

სამხრეთით დაახლოებით 160 კმ. მანქანით გზა ჩვეულებრივ ორნახევარ-სამ საათს გრძელდება.

შეუძლიათ არამუსლიმებს იმამ ალის მავზოლეუმის მონახულება?

პატივისცემით მოსულ სტუმრებს ეზოებში სიამოვნებით ხვდებიან. მოკრძალებულად ჩაიცვით და ადგილობრივ გიდთან ერთად მიდით, რომელიც ადათ-წესებს აგიხსნით და შესასვლელებთან დაგეხმარებათ.

რა ჩავიცვა მავზოლეუმის მოსანახულებლად?

მამაკაცები გრძელ შარვალსა და სახელოებს იცვამენ. ქალები თმას იფარავენ და გრძელ, თავისუფალ აბაიას იცვამენ; გიდი მის მოძიებაში დაგეხმარებათ.

ვინ განისვენებს იმამ ალის მავზოლეუმში?

იმამი ალი იბნ აბი ტალიბი, წინასწარმეტყველ მუჰამადის ბიძაშვილი და სიძე. შიიტური გადმოცემით, აქ წინასწარმეტყველები ადამი და ნოეც განისვენებენ.

როდის ჯობია ნაჯაფში მოგზაურობა?

ყველაზე კომფორტული სეზონი ოქტომბრიდან აპრილამდეა. წლის ნებისმიერ დროს ეზოში ყველაზე ლამაზი წუთები მზის ჩასვლამდე ბოლო საათი და საღამოა.

შეიძლება ნაჯაფის შეთავსება ქუფასა და ქარბალასთან?

დიახ. ქუფა სულ რაღაც 10 კმ-შია, ნაჯაფს, ქუფასა და ქარბალას კი ცენტრალური ერაყის მემკვიდრეობის ტურში ხშირად ერთად ათვალიერებენ.