به طور خلاصه
- موقعیت
- مرکز شهر نجف، حدود ۱۶۰ کیلومتری جنوب بغداد
- نخستین بنا
- حدود ۷۸۶ میلادی، به دستور هارون‌الرشید
- گنبد طلا
- زراندود در ۱۷۴۳ میلادی به فرمان نادرشاه
- زمان لازم
- ۱.۵ تا ۲ ساعت، به‌علاوه‌ی بازار قدیمی
- بهترین فصل
- مهر تا فروردین، به‌ویژه شامگاه
برای بسیاری از ما ایرانی‌ها، زیارت نجف آرزویی است که از کودکی با نام «یا علی» در دلمان کاشته شده است. نجف شهری است که بیش از هزار سال گرد یک مزار بالیده: حرم امام علی (ع). شاید ندانید که بخش بزرگی از چهره‌ی امروز این حرم را هنرمندان و حامیان ایرانی ساخته‌اند؛ از طرح صحن منسوب به شیخ بهایی تا گنبد طلایی‌ای که به فرمان نادرشاه زراندود شد. در این راهنما تاریخ حرم، آنچه در صحن و رواق‌ها می‌بینید، راه رسیدن از بغداد و آداب زیارت را مرور می‌کنیم.
این حرم آرامگاه امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب (ع)، پسرعمو و داماد پیامبر اکرم (ص)، و از مقدس‌ترین زیارتگاه‌های جهان تشیع است. برای هر مسافری، با هر باوری، یکی از شاهکارهای معماری اسلامی هم به شمار می‌آید که در طول قرن‌ها به دست عباسیان، آل‌بویه، صفویان و دیگر حامیان آراسته شده است.
حرم امام علی (ع) کجاست؟
حرم در قلب شهر نجف، در لبه‌ی بیابان غربی عراق و حدود ۱۶۰ کیلومتری جنوب بغداد قرار دارد. سفر با خودرو معمولاً دو ساعت و نیم تا سه ساعت طول می‌کشد. نجف فرودگاه بین‌المللی خودش را هم دارد که از چند کشور منطقه پرواز می‌پذیرد.
تنها ۱۰ کیلومتر آن‌سوتر کوفه است، شهری که امام علی (ع) آن را مرکز خلافت خود قرار داد، و در شمال نجف وادی‌السلام گسترده است، یکی از بزرگ‌ترین قبرستان‌های جهان. نجف و کوفه با هم یکی از پرمعناترین روزهای هر سفر زیارتی و فرهنگی به عراق را می‌سازند.
تاریخچه‌ی حرم
مزاری پنهان
امام علی (ع) در ماه رمضان، هنگام اقامه‌ی نماز صبح در مسجد جامع کوفه ضربت خورد و چند روز بعد، در سال ۴۰ هجری قمری (۶۶۱ میلادی) به شهادت رسید. بنا بر روایات، خانواده‌اش ایشان را شبانه و پنهانی بیرون از شهر به خاک سپردند تا مزار از گزند در امان بماند. بیش از یک قرن، جای دقیق قبر را تنها فرزندان ایشان و گروه کوچکی از یاران می‌دانستند.
آهوی هارون‌الرشید
داستانی مشهور، چگونگی آشکار شدن مزار را روایت می‌کند. هارون‌الرشید، خلیفه‌ی عباسی، در نزدیکی کوفه به شکار رفته بود که آهویی به تپه‌ای کوچک پناه برد و سگ‌ها و بازهای شکاری‌اش از دنبال کردن آن سر باز زدند. وقتی درباره‌ی آن مکان پرسید، به او گفتند آنجا آرامگاه علی بن ابیطالب است. حدود سال ۷۸۶ میلادی دستور داد نخستین بنا را بر مزار بسازند: ساختمانی ساده با گنبد و چهار در.
از آل‌بویه تا گنبد طلا
در اواخر قرن دهم میلادی، عضدالدوله‌ی دیلمی، فرمانروای آل‌بویه، حرمی بسیار باشکوه‌تر بنا کرد، برای شهری که پیرامونش رشد می‌کرد موقوفاتی قرار داد و خود وصیت کرد در جوار حرم دفن شود. ابن‌بطوطه، جهانگرد نامدار مغربی، که در سال ۱۳۲۷ میلادی به نجف آمد، از فرش‌های ابریشمی و قندیل‌های زر و سیم سخن گفته است.
شکل امروزی مجموعه بیشتر یادگار دوران صفوی در قرن هفدهم میلادی است؛ زمانی که صحن بزرگ بر اساس طرحی که به شیخ بهایی، دانشمند و معمار نامدار، نسبت داده می‌شود ساخته شد. در سال ۱۷۴۳ میلادی نادرشاه افشار فرمان داد گنبد و گلدسته‌ها را با صفحه‌های مسی زراندود بپوشانند؛ این صفحه‌ها جای کاشی‌های آبی و سبز قدیمی را گرفتند و سیمای طلایی‌ای پدید آوردند که امروز نماد نجف است.
در حرم چه ببینیم؟
صحن بزرگ
حرم در میانه‌ی صحنی پهناور قرار دارد که دو طبقه طاق‌نمای جناغی با کاشی‌های آبی، فیروزه‌ای و زرد آن را در بر گرفته‌اند؛ کسی که صحن‌های مشهد یا اصفهان را دیده، این زبان رنگ و هندسه را بی‌درنگ می‌شناسد. در گذشته، حجره‌های کوچک پشت طاق‌نماها محل سکونت طلاب حوزه‌ی علمیه‌ی نجف بود، یکی از کهن‌ترین مراکز علمی جهان اسلام. شامگاه، وقتی چراغ‌ها روشن میشوند و خانواده‌ها روی فرش‌ها می‌نشینند، فضای صحن آرام و فراموش‌نشدنی است.
باب‌الساعه و دیگر درها
بیشتر زائران از شرق و از باب‌الساعه وارد میشوند؛ دری که برجی کاشی‌کاری‌شده بر فرازش قرار دارد. ساعت و ناقوس‌های آن در منچستر انگلستان ساخته و در سال ۱۸۸۷ میلادی نصب شدند. درهای دیگر به نام شیخ طوسی، عالم بزرگ شیعه، و مسلم بن عقیل، پسرعموی امام حسین (ع)، نام‌گذاری شده‌اند.
ایوان طلا
در ضلع شرقی حرم و رو به صحن، ایوان طلا قرار دارد: تالاری باشکوه و رو باز که سراسر با طلا پوشیده شده و دو گلدسته‌ی زرین در دو سویش ایستاده‌اند. در قرن هجدهم میلادی، اشعاری فارسی در مدح امیرالمؤمنین (ع) با خط زرین بر آن نقش بسته است.
روضه‌ی منوره
درون حرم، هزاران قطعه آینه‌کاری نور لوسترها را چندین برابر می‌کند. مرقد مطهر را ضریحی نقره‌ای و پرنقش در بر گرفته که به دست هنرمندان هندی ساخته و در سال ۱۹۴۲ میلادی رونمایی شد. بنا بر روایات شیعه، حضرت آدم و حضرت نوح (ع) نیز در کنار امام علی (ع) آرمیدهاند.
از بغداد تا نجف چگونه برویم؟
بیشتر مسافران از راه زمینی از بغداد می‌آیند و اغلب سفر را با بابل یا کربلا ترکیب می‌کنند. خودروی شخصی با راننده راحت‌ترین گزینه است، چون می‌توانید در مسیر توقف کنید و در بهترین ساعت روز به حرم برسید. اگر سفرتان از جنوب آغاز می‌شود، فرودگاه نجف گزینه‌ای کاربردی است. از مرکز شهر، از میان بازار قدیمی و سرپوشیده پیاده به حرم می‌رسید؛ بازاری که مستقیم به در شرقی ختم می‌شود.
بهترین زمان سفر به نجف
دلپذیرترین ماه‌ها مهر تا فروردین (اکتبر تا آوریل) است، با روزهایی گرم اما نه سوزان. تابستان نجف بسیار گرم است؛ پس زیارت را برای صبح زود یا پس از غروب برنامه‌ریزی کنید. شب‌ها به‌ویژه زیباست: گنبد در نور می‌درخشد و صحنها از همیشه پرشورترند.
مناسبت‌های بزرگ مذهبی جمعیتی بسیار عظیم را به نجف می‌کشانند. حضور در این ایام تجربه‌ای پرشور است، اما اگر زیارتی آرام‌تر می‌خواهید، پیش از قطعی کردن تاریخ‌ها تقویم را با راهنمایتان مرور کنید.
نکته‌های کاربردی و آداب زیارت
- پوشش: آقایان شلوار بلند و آستین بلند؛ خانمها با چادر یا عبای بلند و گشاد و پوشش کامل مو. راهنمایتان میتواند در تهیهی عبا کمک کند.
- کفش: پیش از ورود به صحن، کفش‌ها را در کفشداری‌های کنار درها می‌سپارید و هنگام خروج با ژتون تحویل می‌گیرید.
- بازرسی: در ورودی‌ها کیف‌ها بازرسی میشوند. سبک‌بار بروید و کیف‌های بزرگ را در خودرو یا هتل بگذارید.
- عکاسی: مقررات ممکن است تغییر کند؛ در صحنها معمولاً استفاده از تلفن همراه مشکلی ندارد، اما پیش از عکس گرفتن از دیگران اجازه بگیرید و در روضه‌ی منوره رعایت حال زائران را بکنید.
- مسافران غیرمسلمان: هر کس با احترام بیاید، در صحنها پذیرفته می‌شود و همراهی یک راهنمای محلی کارها را بسیار آسان‌تر می‌کند.
- ویزا و ورود: مقررات هر از گاهی تغییر می‌کند؛ پیش از سفر شرایط به‌روز را برای ملیت خود بررسی کنید.
«همیشه سعی می‌کنم مهمان‌هایم را یک ساعت پیش از غروب به حرم ببرم. می‌بینید که طلای گنبد در نور عصر گرم می‌شود، بعد چراغ‌ها روشن میشوند و همه‌ی صحن حال‌وهوای دیگری پیدا می‌کند. بعدش در بازار قدیمی قدم می‌زنیم و چای می‌نوشیم؛ این بهترین راه برای حس کردن نجف است.» — سیف
حرم امام علی (ع) در برنامه‌ی سفر به عراق
نجف به‌طور طبیعی در مسیر سفر به مرکز و جنوب عراق جای می‌گیرد. در تور ۷ روزه‌ی عراق، پس از روزی در میان ویرانه‌های بابل باستان، نجف همراه با کوفه و کربلا زیارت می‌شود. اگر زمان بیشتری برای جنوب می‌خواهید، برنامه‌ی ۹ روزه سفر را تا بصره، تالاب‌های جنوب و زیگورات اور ادامه می‌دهد.
چه برای زیارت بیایید، چه برای تاریخ و چه از سر کنجکاوی، شبی در صحن حرم امیرالمؤمنین (ع) از آن لحظه‌هایی است که مدت‌ها پس از ترک عراق با شما می‌ماند.
پرسش‌های متداول
فاصله‌ی نجف تا بغداد چقدر است؟
حدود ۱۶۰ کیلومتر به سمت جنوب. با خودرو معمولاً دو ساعت و نیم تا سه ساعت راه است.
آیا غیرمسلمانان میتوانند از حرم دیدن کنند؟
بازدیدکنندگانی که احترام را رعایت کنند در صحنها پذیرفته میشوند. پوشش مناسب داشته باشید و با راهنمای محلی بروید.
برای زیارت چه بپوشیم؟
آقایان شلوار و آستین بلند. خانمها مو را کامل میپوشانند و چادر یا عبای بلند میپوشند؛ راهنما میتواند در تهیهی عبا کمک کند.
چه کسانی در حرم آرمیدهاند؟
امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب (ع)، پسرعمو و داماد پیامبر اکرم (ص). بنا بر روایات شیعه، حضرت آدم و حضرت نوح (ع) نیز.
بهترین زمان زیارت نجف چه وقت است؟
مهر تا فروردین دلپذیرترین فصل است. در هر فصلی، ساعت پیش از غروب و شب زیباترین لحظه‌های صحن‌اند.
آیا می‌توان نجف را با کوفه و کربلا ترکیب کرد؟
بله. کوفه حدود ۱۰ کیلومتر فاصله دارد و این سه شهر معمولاً در یک سفر زیارتی و فرهنگی به مرکز عراق با هم دیده میشوند.
سیف التمیمی راهنمای تور اهل بغداد و بنیان‌گذار Fable Tour است. او مسافرانی از سراسر جهان را در محوطه‌های باستانی و شهرهای عراق به زبان‌های انگلیسی، روسی و عربی همراهی می‌کند.